SUB. 7.4.4 - Μεσσηνία: Θολωτοί τάφοι στο βασίλειο του Νέστορος
Την περίοδο από το 2022 έως το 2025 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας πραγματοποίησε το έργο “Sub 7.4.4 – Μεσσηνία: Θολωτοί τάφοι στο βασίλειο του Νέστορος” συνολικού προϋπολογισμού 480.000,00 €, ενταγμένο στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης–Next Generation EU. Στο πλαίσιο του έργου υλοποιήθηκαν η εκπόνηση μελετών για την προστασία και ανάδειξη των θολωτών τάφων, καθώς και εργασίες οριοθέτησης, καθαρισμού, σήμανσης, αποστράγγισης, αντιστήριξης, συντήρησης και τεκμηρίωσης των μνημείων.
Στο πλαίσιο υλοποίησης του έργου πραγματοποιήθηκαν εργασίες προστασίας και ανάδειξης των σημαντικότερων θολωτών τάφων, που σώζονται σε όλη τη Μεσσηνιακή επικράτεια και χρονολογούνται από τα τέλη του 17ου αι. π.Χ. έως και το 1200 π.Χ. περίπου. Πρόκειται για τους τάφους στις θέσεις: Εγκλιανός, Ρούτση, Τραγάνα, Κορυφάσιο, Βοϊδοκοιλιά, Κουκουνάρα, Βλαχόπουλο, Νιχώρια, Μουριατάδα, Μάλθη, Βασιλικό, Χαλκιάς, Ψάρι, Κεφαλόβρυσο, Καπλάνι, Αγριλιά, Διόδια, Άνθεια, Κάμπος κ.α.
Εκτελέστηκαν οι παρακάτω εργασίες:
Εκπονήθηκε στρατηγικό σχέδιο της πολιτιστικής διαδρομής των θολωτών τάφων της Μεσσηνίας. Σύμφωνα με τις προτάσεις της μελέτης βασικός στόχος του έργου ανάδειξης είναι η δημιουργία μιας πολιτιστικής διαδρομής με γεωγραφική αφήγηση σε ταφικά μνημεία της προϊστορικής Μεσσηνίας και εξέχοντες τουριστικούς προορισμούς σε περιοχές της νότιας Ελλάδας. Αποτελεί δράση ενοποίησης και ανάδειξης αρχαιολογικών χώρων που θα δώσει τη δυνατότητα ανάπτυξης παράλληλων καλλιτεχνικών, πολιτιστικών και εκπαιδευτικών δράσεων απευθυνόμενες σε όλες τις ηλικιακές ομάδες και σε όλες τις κατηγορίες κοινού (απλοί επισκέπτες, μαθητές, φοιτητές, επιστημονική κοινότητα).Το προτεινόμενο από τη μελέτη πρόγραμμα των παρεμβάσεων για την ανάδειξη των θολωτών τάφων αρμοδιότητας της ΕΦΑ Μεσσηνίας συγκροτείται από μία σειρά έργων και δράσεων, οι οποίες μπορούν να ταξινομηθούν σε πέντε μεγάλες ενότητες:
- Επιστημονική Έρευνα και Τεκμηρίωση που περιλαμβάνει τη συστηματική καταγραφή και τεκμηρίωση και τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου αρχείου με λεπτομερή στοιχεία για κάθε θολωτό τάφο (τοποθεσία, αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, ευρήματα, κλπ.).
- Συντήρηση και Αποκατάσταση που περιλαμβάνει τη συστηματική αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης κάθε μνημείου, την καταγραφή των αναγκαίων εργασιών συντήρησης και την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων συντήρησης.
- Προβολή και Ενημέρωση με τη δημιουργία ενημερωτικού υλικού με έντυπα, ηχητικά και οπτικοακουστικά μέσα για την προβολή των θολωτών τάφων.
- Αξιοποίηση για εκπαιδευτικούς σκοπούς με τον σχεδιασμό εκπαιδευτικών προγραμμάτων, τη διοργάνωση εργαστηρίων αρχαιολογίας και ιστορίας για μαθητές και φοιτητές, τη συνεργασία με σχολεία της περιοχής για την οργάνωση επισκέψεων στους θολωτούς τάφους.
- Ανάπτυξη του Πολιτιστικού Τουρισμού με τη δημιουργία υποδομών για την υποδοχή των επισκεπτών (π.χ. χώροι στάθμευσης, χώροι υγιεινής, καταστήματα), τον σχεδιασμό τουριστικών διαδρομών και την ενσωμάτωση των θολωτών τάφων σε τουριστικές διαδρομές που συνδυάζουν την πολιτιστική κληρονομιά με άλλα αξιοθέατα της περιοχής, καθώς και με τη συνεργασία με τουριστικούς φορείς, ξενοδοχεία, ταξιδιωτικά γραφεία κ.α. για την προώθηση των μνημείων.
- Ανάπτυξη Marketing Plan: Για τον σχεδιασμό ενός marketing plan για την πολιτιστική διαδρομή θολωτών τάφων στη Μεσσηνία, προτείνεται να χρησιμοποιηθεί το μοντέλο SCOPE (Situation, Core Competencies, Obstacles, Prospects, Expectations) ως εργαλείο ανάλυσης. Το στρατηγικό πλαίσιο για την υλοποίηση του Marketing Plan περιλαμβάνει μία πολιτιστική διαδρομή, που θα δημιουργήσει έναν χάρτη ορατότητας, με ένα λογότυπο σχεδιασμένο για τη διαδρομή. Η κοινή ορατότητα των σημείων ενδιαφέροντος επιτρέπει τον προσδιορισμό των στοιχείων που αποτελούν μέρος της διαδρομής, διασφαλίζοντας την αναγνωρισιμότητα και τη συνοχή όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς.
Εκπονήθηκαν μελέτες αποτύπωσης, συντήρησης, στερέωσης και προστασίας των θολωτών τάφων. Περιλαμβάνονται η τρισδιάστατη τοπογραφική αποτύπωση των μνημείων και δισδιάστατες αποτυπώσεις για την πλήρη τεκμηρίωση της υφιστάμενης κατάστασής τους, συνοδευόμενες από πλήρη φωτογραφική τεκμηρίωση.
Υδραυλική μελέτη αντιπλημμυρικής προστασίας αρχαιολογικών χώρων θολωτών τάφων του Νομού Μεσσηνίας: Περιλαμβάνει τη μελέτη διαχείρισης όμβριων υδάτων μέσω της ασφαλούς διοχέτευσής τους σε κατάλληλο αποδέκτη. Η υδραυλική μελέτη περιλαμβάνει και την υδρολογική μελέτη για κάθε μνημείο, καθώς και την προμελέτη της κατασκευής των προτεινόμενων τεχνικών έργων.
Γεωτεχνική μελέτη: Η μελέτη περιλαμβάνει τη γεωλογική και γεωτεχνική μελέτη για τρεις θέσεις θολωτών τάφων στη Μεσσηνία (Τραγάνα, Άνθεια, Μάλθη). Σκοπός της Γεωλογικής Μελέτης είναι ο προσδιορισμός των γεωλογικών, τεκτονικών, υδρογεωλογικών και τεχνικογεωλογικών συνθηκών της περιοχής του έργου και στη συνέχεια ο προσδιορισμός και η διάρθρωση των τεχνικογεωλογικών ενοτήτων. Στη γεωτεχνική μελέτη παρουσιάζονται και αξιολογούνται τα αποτελέσματα των γεωερευνητικών εργασιών και συγκεκριμένα τα ευρήματα των γεωτρήσεων που διατρήθηκαν στην περιοχή του έργου, καθώς και τα αποτελέσματα των εργαστηριακών δοκιμών που εκτελέστηκαν σε επιλεγμένα εδαφικά δείγματα.
Η αρχιτεκτονική μελέτη: Περιλαμβάνει τη συνοπτική καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης διατήρησης των ταφικών μνημείων, τα ζητήματα παθολογίας και τη διατύπωση προκαταρκτικών προτάσεων, σε επίπεδο αρχών και προθέσεων με σκοπό την προστασία και ανάδειξη τους.
Η στατική μελέτη έχει σκοπό την τεκμηρίωση και τη διατύπωση προτάσεων αποκατάστασης και ανάδειξης ομάδας θολωτών τάφων του Νομού Μεσσηνίας, που εντοπίζονται στις δημοτικές ενότητες της Οιχαλίας, Τριφυλίας, Μεσσήνης, Καλαμάτας και Δυτικής Μάνης. Στη μελέτη περιλαμβάνεται η καταγραφή της δομικής παθολογίας των ταφικών μνημείων, η αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητάς τους, η διατύπωση κατευθύνσεων για την αποκατάσταση της φέρουσας ικανότητας του κάθε μνημείου και προτάσεων σωστικού χαρακτήρα, η προδιαγραφή των περαιτέρω επεμβάσεων στα μνημεία.
Η μελέτη συντήρησης διερευνά την περίπτωση ομάδας τριάντα τεσσάρων μυκηναϊκών θολωτών τάφων του νομού της Μεσσηνίας. Ο κύριος στόχος είναι η ταυτοποίηση των υλικών κατασκευής, η παρατήρηση, καθώς και τεκμηρίωση της κατάστασης διατήρησης αυτών των ταφικών μνημείων. Οι εργασίες που πραγματοποιήθηκαν ήταν η καταγραφή των μνημείων in situ, καθώς και οι αναλύσεις δειγμάτων από τα δομικά υλικά τους. Η συλλογή και επεξεργασία του συνόλου των πληροφοριών από τα παραπάνω πεδία οδηγεί στην πρόταση μεθόδων συντήρησης σωστικού και παρεμβατικού χαρακτήραενώ ορίζει της προδιαγραφές για τα υλικά και κυρίως τα κονιάματα με τα οποία θα ολοκληρωθούν οι συγκεκριμένες επεμβάσεις. Έγινε επίσης εφαρμογή εργασιών συντήρησης, στερέωσης και αποκατάστασης θολωτών τάφων και του περιβάλλοντος αυτών χώρου.
Εργασίες για την προστασία των μνημείων: Σε αυτές περιλαμβάνονται επαναλαμβανόμενες εργασίες αποψίλωσης, εκθάμνωσης και κοπής δένδρων, καθώς και εργασίες προστασίας από πλημμυρικά και λοιπά γεωλογικά φαινόμενα με αποστραγγιστικά έργα και άλλα δομικά στοιχεία προστασίας. Συγκεκριμένα, έγιναν επαναλαμβανόμενοι εκτεταμένοι καθαρισμοί της οργιώδους και άναρχης βλάστησης σε 32 θολωτούς τάφους και στον άμεσο περιβάλλοντα χώρο τους. Επίσης, κατασκευάστηκαν αποστραγγιστικές τάφροι στην εξωτερική περιφέρεια της θόλου επιλεγμένων ταφικών μνημείων πλάτους έως 0,30-0,50 μ. διαμορφωμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να ώστε να δημιουργηθεί μια αποστραγγιστική ζώνη για την αντιμετώπιση του φαινομένου της ανερχόμενης υγρασίας και για την προστασία των τοιχοδομιών από περαιτέρω φθορές στους θολωτούς τάφους Νιχωρίων, Κουκουνάρας, Διοδίων, Βλαχόπουλου, Χαλκιά, Κεφαλόβρυσου.
Επιπλέον τοποθετήθηκαν μεταλλικές και ξύλινες αντιστηρίξεις-υποστυλώσεις, προκειμένου να ληφθούν άμεσα μέτρα για την προστασία τους και την εξασφάλιση της δομητικής τους ευστάθειας, στα εξής μνημεία: Θολωτός τάφος Κάμπου, θολωτοί τάφοι Τραγάνας 1 και 2, θολωτοί τάφοι στη θέση Καμίνια.
Παράλληλα υλοποιήθηκαν εργασίες απεντόμωσης και απομάκρυνσης υμενόπτερων αρπακτικών, τρωκτικών και ερπετών που δημιουργούν έντονο πρόβλημα με τη διάνοιξη οπών στο συνδετικό κονίαμα των λιθοδομών.
Συμπληρωματικά πραγματοποιήθηκαν εργασίες διαμόρφωσης και εξομάλυνσης του εδάφους, αποχωματώσεις, επιχώσεις και διαστρώσεις για την βελτίωση της προσβασιμότητας σε σημεία που ήταν απαραίτητο.
Επιπλέον, επιλεγμένα ταφικά μνημεία (Κουκουνάρα, Καμίνια, , Άνω και Κάτω Εγκλιανός, Μουριατάδα, Ψάρι) οριοθετήθηκαν και προστατεύθηκαν με περιφράξεις και μεταλλικές περισχοινίσεις κατά περίπτωση.
Προβολή των μνημείων με τη βελτίωση της πρόσβασής τους αλλά και με τη σήμανση, προβολή και δημοσιοποίηση του δικτύου των ταφικών μνημείων.Σχεδιάστηκαν, κατασκευάστηκαν και τοποθετήθηκαν πινακίδες κατεύθυνσης στο οδικό δίκτυο και θέσης στους θολωτούς τάφους Μουριατάδας, Βασιλικού, Ψαρίου, Κουκουνάρας, Βοϊδοκοιλιάς, Κάμπου, Καπλανίου, Κορυφασίου διαστάσεων 1,25Χ0,25 μ. από γαλβανιζέ λαμαρίνα με καφέ ανακλαστικό αυτοκόλλητο, πάνω σε αντίστοιχους γαλβανιζέ στύλους στήριξης.
Έγιναν ανασκαφικές και διερευνητικές εργασίες, όπου απαιτείται, για την ολοκληρωμένη τεκμηρίωση των μνημείων, (θολωτοί τάφοι Κορυφασίου, Άνθειας, Ψαρίου, Κάμπου, Μουριατάδας).
Αρχαιολογική τεκμηρίωση καθ’ όλη τη διάρκεια των εργασιών.Όλες οι εργασίες στο πεδίο που πραγματοποιήθηκαν από το επιστημονικό και εργατοτεχνικό προσωπικό,καταγράφηκαν σε αρχαιολογικά ημερολόγια και αποτυπώθηκαν τοπογραφικά και φωτογραφικά με τον κατάλληλο εξοπλισμό που εξασφαλίσθηκε στο πλαίσιο υλοποίησης του έργου (μετρητικό σύστημα GPS, φωτογραφικός εξοπλισμός κλπ).
Πινακίδες πληροφόρησης: Υλοποιήθηκε ο σχεδιασμός, η εκτύπωση και η τοποθέτηση 8 ενημερωτικών πινακίδων διαστάσεων 0,70Χ0,98 μ, επί μεταλλικών βάσεων τύπου αναλογίου, στερεωμένες σε βάση από σκυρόδεμα σε θολωτούς τάφους στις θέσεις Χαλκιάς, Διόδια, Κουκουνάρα, Μουριατάδα, Μυρσινοχώρι-Ρούτση, Ψάρι, Άνθεια, Κάμπος. Συμπληρωματικά τοποθετήθηκαν πινακίδες από etalbond με σήμανση της θέσης των μνημείων και με σύντομο κείμενο πληροφόρησης και προειδοποιήσεων των επισκεπτών.
Υλοποιήθηκε επίσης ο σχεδιασμός, η κατασκευή και η εγκατάσταση απτικής πινακίδας διαστάσεων 120Χ60 εκ. πάνω σε μεταλλική βάση προοριζόμενη για εξωτερικό χώρο, όπου αποδίδεται το τρισδιάστατο μοντέλο του αναστηλωμένου θολωτού τάφου IV στον Άνω Εγκλιανό, πλησίον του ανακτόρου του Νέστορος, το ανάγλυφο του ανακτόρου του Νέστορος, η κάτοψη του αρχαιολογικού χώρου με δισδιάστατο απτικό τοπογραφικό με υπόμνημα των σημείων ενδιαφέροντος και πληροφοριακό δίγλωσσο κείμενο σε γραφή Braille, καθώς και τυπωμένο κείμενο πληροφόρησης για το ευρύ κοινό. Συμπληρωματικά κατασκευάστηκαν ακόμα 8 απτικές πινακίδες πληροφόρησης διαστάσεων 60Χ40 εκ. με δίγλωσσο κείμενο και τοποθετήθηκαν σε αντίστοιχες μεταλλικές βάσεις στους θολωτούς τάφους Άνθειας, Διοδίων, Ψαρίου, Νιχωρίων, Κάμπου, Μάλθης, Γουβαλάρη-Κουκουνάρας και Βοϊδοκοιλιάς.
Υλοποιήθηκε επίσης η τρισδιάστατη σάρωση και η ψηφιακή μοντελοποίηση τεσσάρων (4) θολωτών ταφικών μνημείων στις θέσεις Άνω Εγκλιανός, Μάλθη, Πλατανόβρυση και Νιχώρια. Τα τρισδιάστατα μοντέλα παρέχουν τη δυνατότητα εικονικής περιήγησης 360ο με δυνατότητα μεγέθυνσης και σμίκρυνσης του μνημείου μέσα από διαδικτυακή εφαρμογή εικονικής περιήγησης με δυνατότητα μετρήσεων επ’ αυτών.
Πραγματοποιήθηκε επίσης η τρισδιάστατη σάρωση και η ψηφιακή μοντελοποίηση συνολικά εξήντα (60) ευρημάτων, που προέρχονται από τους θολωτούς τάφους της Μεσσηνίας και που εκτίθενται σε μουσειακούς χώρους της Μεσσηνίας ή φυλάσσονται σε αποθηκευτικούς χώρους της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας.
Υλοποιήθηκε η έκδοση ενημερωτικού φυλλαδίου με απόσπασμα σε γραφή Braille, καθώς και ο σχεδιασμός και η έκδοση έντυπου δίγλωσσου (ελληνικά-αγγλικά) ενημερωτικού φυλλαδίου σε με εύληπτες πληροφορίες σχετικά με τους θολωτούς τάφους της Μεσσηνίας, εμπλουτισμένο με εποπτικό υλικό.
Στο πλαίσιο της προβολής και δημοσιότητας των θολωτών τάφων της Μεσσηνίας, των ευρημάτων τους και του πολιτιστικού τους υπόβαθρου έγινε η προμήθεια και τοποθέτηση του κατάλληλου εκθεσιακού εξοπλισμού στο αρχαιολογικό μουσείο Μεσσηνίας, όπου οργανώθηκε σχετική περιοδική έκθεση. Οι επισκέπτες είχαν τη δυνατότητα να περιηγηθούν σε αντιπροσωπευτικά ευρήματα από θολωτούς τάφους της Μεσσηνίας που καταδεικνύουν τη δραστηριότητα των ηγεμόνων της πρώιμης μυκηναϊκής περιόδου και τις επαφές τους με άλλα κέντρα του αιγαιακού κόσμου, της Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής.