Τίτλος: «ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ Ι.Ν. ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΚΑΣΤΡΟΥ ΠΟΛΙΧΝΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΧΥΡΩΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΟΛΟΥ»

Περιφέρεια: ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ, Π.Ε. ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ, Δ. ΟΙΧΑΛΙΑΣ, Δ.Ε. ΜΕΛΙΓΑΛΑ, Τ.Κ. ΠΟΛΙΧΝΗΣ

Επιχειρησιακό Πρόγραμμα: «ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ 2021-2027»

Φορέας Λειτουργίας: ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ

Προϋπολογισμός: 802.493,60 €

Ταμείο: Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης

Το 2021 το έργο «Αποκατάσταση του Ι.Ν. Ταξιαρχών Κάστρου Πολίχνης και του οχυρωματικού του περιβόλου» εντάχθηκε στο Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς 2021-2027. Ο προϋπολογισμός του έργου ήταν 802.493,60€ και η εκτέλεσή του υλοποιήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας με τη μέθοδο της αυτεπιστασίας. Οι εργασίες ξεκίνησαν τον Αύγουστο του 2021 και ολοκληρώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2025.

ΒΑΣΙΚΟΣ ΣΤΟΧΟΣ ΠΡΑΞΗΣ : Η αποκατάσταση και η επαρκής ενίσχυση ενός εμβληματικού για την ευρύτερη περιοχή μνημείου, ώστε να αντιμετωπιστούν τα σοβαρά δομοστατικά του προβλήματα.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Ο ναός των Ταξιαρχών Πολίχνης, κτίσμα του τέλους του 10^ου αιώνα, υψώνεται στην κορυφή λόφου με πανοραμική εποπτεία στην πεδιάδα της Άνω Μεσσηνίας, βόρεια του Μελιγαλα. Ανήκει στη σπάνια παραλλαγή του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με συνεπτυγμένο το δυτικό σκέλος του σταυρού.. Στα ανατολικά προβάλλει μια ημικυλινδρική αψίδα, ενώ στα δυτικά διαμορφώνεται νάρθηκας σύγχρονος με τον κυρίως ναό. Ο τρούλος έχει κυλινδρικό τύμπανο και εσωτερικά ενισχύεται με δύο ογκώδεις αλληλοτεμνόμενες νευρώσεις, στοιχείο ασυνήθιστο σε βυζαντινούς ναούς του ελλαδικού χώρου. Στην όψιμη Τουρκοκρατία (τέλη 18^ου αι.), πιθανότατα κατά την περίοδο των Ορλωφικών, ο ναός υπέστη ευρείας κλίμακας μετασκευή, μετά από κάποια καταστροφή που είχε ως αποτέλεσμα τη μεγάλη παραμόρφωση του νότιου τοίχου και την πλήρη κατάρρευση του νότιου σταυρικού σκέλους. Στη φάση αυτή κατασκευάστηκε εσωτερικά ένας νεότερος τοίχος, παράλληλος και σε επαφή με τον αρχικό, ενώ ό,τι είχε απομείνει από το νότιο σταυρικό σκέλος τοιχίστηκε σχεδόν στο σύνολό του. Ταυτόχρονα, οι αρχικές καμάρες υποστυλώθηκαν με ενισχυτικά τόξα, ενώ εξωτερικά καταργήθηκε πλήρως η σταυρική διάταξη των στεγών με την περιμετρική υπερύψωση των τοίχων προκειμένου να εξασφαλιστεί η διαμόρφωση μιας ενιαίας στέγης, από την οποία προεξείχε μόνο ο τρούλος. Το 1929 προστέθηκε στα δυτικά του ναού ένας ογκώδης ξυλόστεγος νάρθηκας που αλλοίωσε σε μεγάλο βαθμό τις αρχικές αναλογίες του μνημείου. Τοιχογραφίες του τέλους του 18^ου ή των αρχών του 19^ου αιώνα διατηρούνται σε τμήματα του κυρίως ναού και στην κύρια όψη του κτιστού τέμπλου, ενώ ελάχιστα ίχνη από τον ζωγραφικό διάκοσμο της αρχικής φάσης αποκαλύφθηκαν στα σφαιρικά τρίγωνα και σε σημεία του τρούλου.

Περιμετρικά του ναού σώζονται τα κατάλοιπα ενός μικρού φράγκικου κάστρου, το οποίο ταυτίζεται με το αναφερόμενο στις πηγές κάστρο του Αρχαγγέλου και έχει υποστεί πλειάδα μετασκευών και επεμβάσεων κατά τη μακραίωνη ιστορία του. Το μικρό κάστρο έχει τετράπλευρο σχήμα, διαστάσεων 22×26μ. περίπου και φαίνεται ότι ενισχυόταν στις γωνίες του με μεγάλες πυργόσχημες προεξοχές. Καλύτερα διατηρείται σήμερα μόνο αυτή στη νοτιοδυτική γωνία του κάστρου, η οποία αρχικά ήταν ανοικτή προς το εσωτερικό. Σε μεταγενέστερη περίοδο, αμέσως μετά τα Ορλωφικά, μετασκευάστηκε σε κανονικό πύργο, όπως επιβεβαιώνεται από την εγχάρακτη χρονολογία 1778 στο τόξο της υπερυψωμένης εισόδου στο μέσο της βόρειας πλευράς. Κατάλοιπα ενός συγκροτήματος ξυλόστεγων κτισμάτων οργανωμένων γύρω από μια περίκλειστη αυλή σώζονται στα βόρεια του περιβόλου, τα οποία πιθανότατα αποτελούσαν τον βασικό χώρο διημέρευσης της μικρής μοναστικής κοινότητας για το διάστημα που το μνημείο λειτουργούσε ως μοναστήρι, μετά τα τέλη του 18^ου αιώνα έως το 1940, οπότε και εγκαταλείφθηκε οριστικά.

ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ: Το μνημείο αντιμετώπιζε σοβαρά δομοστατικά προβλήματα, τα οποία σχετίζονταν με την πολυετή εγκατάλειψη, τις νεότερες επεμβάσεις και την ελλιπή συντήρηση, υποβαθμίζοντας την αρχαιολογική του αξία. Επίσης, λόγω της ανεπαρκούς στεγάνωσης του μνημείου και της κατά τόπους φθοράς των εξωτερικών αρμολογημάτων, εσωτερικά ήταν φανερά τα έντονα προβλήματα υγρασίας. Στον ζωγραφικό διάκοσμο υπήρχαν επιπλέον φθορές όπως: κάλυψη τοιχογραφιών από ασβεστοκονιάματα, άλατα και αιθάλη, βαθιές και επιφανειακές ρωγμές αλλά και απολεπισμένες επιφάνειες.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ : Στερέωση και μορφολογική αποκατάσταση του ναού, του νοτιοδυτικού πύργου και τμημάτων του οχυρωματικού περιβόλου, καθαρισμοί και δοκιμαστικές ανασκαφικές τομές περιμετρικά του περιβόλου, στο δυτικό τμήμα του και τοπικά μεταξύ ναού και περιβόλου, εργασίες διαμόρφωσης και ανάδειξης του συγκροτήματος των κελιών, τοποθέτηση ενημερωτικής πινακίδας και δημιουργία ενημερωτικού φυλλαδίου.

ΟΦΕΛΗ: Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης και ανάδειξης ο ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών και το μικρό κάστρο της Πολίχνης, αποτελούν μέρος μια πολύ σημαντικής πολιτιστικής διαδρομής στην περιοχή της Άνω Μεσσηνίας, συμβάλλοντας έτσι στην αναβάθμιση της περιοχής, με την απόδοση στο κοινό ενός σημαντικού διαχρονικού αρχαιολογικού χώρου, που ενισχύει την πολιτιστική ταυτότητα της τοπικής κοινωνίας, προάγει τον τουρισμό και δημιουργεί ευκαιρίες βιώσιμης ανάπτυξης για τους κατοίκους της.